ODBUDOWA PAŁACU

 

 Zniszczony pałac
 
W wyniku działań wojennych w 1944 roku białostocki pałac uległ spaleniu i częściowemu zburzeniu. Ogólny stan zniszczeń osiągnął 70 %. Odbudowa podlaskiej perełki stała się dla ówczesnych władz jednym z priorytetów. Prace rozpoczęto w 1945 roku od odgruzowania obiektu. Zabezpieczono wówczas uratowane z wojennej pożogi rzeźby, podstemplowano resztki ścian. W kolejnych latach pałac zyskał prowizoryczny dach, systematycznie odbudowywano zniszczone mury.
 
 
Jeden z pokoi na parterze w 1947 roku. Fot. W.Paszkowski
 
 
 
 
 
Dawna sala balowa w 1948 roku. Fot. W.Paszkowski
 
Głównym architektem był inż. Stanisław Bukowski. Odbudowa miała przywrócić dawny XVIII-wieczny blask. Oparto się głównie na rysunkach pałacu z czasów Jana Klemensa Branickiego, skorzystano ze zbiorów wieloletniego badacza pałacu Jana Glinki. W 1948 roku firmą odbudowującą pałac zostało Państwowe Przedsiębiorstwo Budowlane. Termin ukończenia budowy przewidywano na jesień 1950 roku.
 
 
 
Pałac w trakcie odbudowy
 
Co pewien czas pałac odkrywał swoje sekrety np. podczas robót w lewym skrzydle natrafiono na dawny poziom podłóg z płyt ceramicznych w mieszczących się tutaj pierwotnie kuchniach hetmańskich. Część znalezisk zasiliła zbiory organizującego się Muzeum Regionalnego. Fragmenty dawnych polichromii oraz murów świadczących o bogatej historii pałacu zabezpieczono i pozostawiono odsłonięte. Tak się stało m.in. z gotyckim ostrołukowym oknem piwnicznym czy też z tylmanowską niszą w elewacji ogrodowej. Licznych odkryć dokonano również w przypałacowym ogrodzie. Podczas robót ziemnych natrafiono m.in. na fragment byłego mostu oraz cztery fontanny.
Ciekawa historia wiąże się z rzeźbą rotatora, zdobiąca dziś westybul w pałacu. W 1949 roku dyrektor Liceum Sztuk Plastycznych Tadeusz Bołoz odnalazł na strychu budynku fragment marmurowej rzeźby. Po przekazaniu jej do wojewódzkiego konserwatora zabytków okazało się, że to XVIII-wieczna głowa rotatora. Pozostała część rzeźby znajdowała się w lapidarium przy muzeum.
 
Fragmenty oryginalnej balustrady na pałacowym dachu
 
            W czasie odbudowy rezydencji zostało częściowo zrekonstruowane założenie ogrodowe według projektu prof. Gerarda Ciołka z 1948 roku. Odtworzono ogród górny wraz z ośmioma parterami, ustawiono nową balustradę na murze oporowym. Paradoksalnie oryginalną balustradę umieszczono jako attykę na pałacowym dachu. W ogrodzie dolnym przeprowadzono tylko prace porządkowe. Odbudowano natomiast Pawilon Toskański i Włoski oraz dolną kondygnację Pawilonu pod Orłem.
 
 
            Pierwotnym przeznaczeniem odbudowywanego pałacu miał być Dom Kultury Ludowej. Były też plany umieszczenia w pałacu siedziby władz administracyjnych oraz Izby Skarbowej. W przyszłym Domu Ludowym miały znaleźć się: Regionalne Muzeum Historyczne, Biblioteka Naukowa, stowarzyszenie naukowe, Związki Zawodowe Artystów–Plastyków, Muzyków, Literatów oraz sale odczytowe, koncertowo-teatralne, pracownie malarskie i konserwatorskie. W 1949 roku w ukończonym prawym skrzydle pałacu wstępnie umieszczono Muzeum Regionalne. Przez kilka miesięcy funkcjonowania Muzeum zorganizowało trzy wystawy. W otoczeniu pałacu, przy ul. Mickiewicza 2, w 1947 roku zaczęto odbudowywać budynek dawnego Seminarium Nauczycielskiego przeznaczony na Szkołę - Pomnik Manifestu Lipcowego co spotkało się z licznymi zastrzeżeniami ówczesnego konserwatora zabytków Władysława Paszkowskiego. Wnioskował on m.in. o odsunięcie budynku szkoły od lewego skrzydła pałacu, obniżenie części budynku skierowanej ku pałacowi o jedną kondygnację oraz zezwolenie na użytkowanie szkoły tylko przez pięć lat, po czym budynek winien być zburzony. Ten ostatni postulat był niemożliwy do spełnienia wobec dotkliwego wówczas w Białymstoku braku pomieszczeń szkolnych.
 
PAŁAC BRANICKICH JAKO SIEDZIBA AKADEMII MEDYCZNEJ
W listopadzie 1949 roku na łamach gazety „Życie Białostockie” ukazał się artykuł informujący o przeznaczeniu najcenniejszych budynków w Białymstoku na Akademię Lekarską. Fakt ten został oficjalnie potwierdzony przez Ministra Kultury i Sztuki Stefana Dybowskiego pismem z dnia 5 grudnia 1949 roku, w którym wyraził zgodę na przekazanie budynków b. Pałacu Branickich na potrzeby Akademii. W tym samym dniu Ministerstwo Oświaty oddało do dyspozycji Ministra Zdrowia budynek dawnego Seminarium Nauczycielskiego zwany wówczas Pomnikiem-Szkołą Manifestu Lipcowego.
 
 
Wobec zmiany przeznaczenia pałacu inż. Stanisław Bukowski wyraził swój sprzeciw. Konsekwencją było odsunięcie go na pewien czas od prac rekonstrukcyjnych. Wkrótce inż. Bukowski powrócił do dawnej funkcji, którą sprawował do 1958 roku. Zaś warszawskie PKZ w uznaniu zasług inżyniera zamontowały jego popiersie na tympanonie pałacu, z którego do dziś spogląda na pałacowe ogrody.
 
 
 
 Popiersie inż. Bukowskiego na pałacowym tympanonie
 
            Nowe przeznaczenie dawnej rezydencji Branickich wymogło wniesienie poprawek do projektu rekonstrukcji pałacowych wnętrz. W miejscu dawnych kuchni pałacowych w lewym skrzydle zniesiono XIX-wieczną cerkiewkę i urządzono tzw. Salę Kolumnową. W korpusie głównym usunięto filary dzielące pomieszczenia pierwszego piętra wskutek czego powstała Aula Wielka. Do 1959 roku całkowicie ukończono korpus główny, zakończono montaż rzeźb fasadowych. W dawnych apartamentach Izabeli Branickiej leżących na parterze po lewej stronie westybulu oraz w jadalni, zachowały się ślady dawnego wystroju sztukatorskiego, półkoliste wnęki piecowe oraz płyty kominkowe z herbami Branickich i Poniatowskich.
 
W latach 1960-62 Jan Łotowski wykonał stylizowaną, pseudorokokową polichromię sieni wielkiej.
           
Odbudowie pałacu towarzyszyły silne emocje wśród społeczeństwa. Szczególnie widoczne stały się one po wydaniu decyzji o umieszczeniu Akademii Medycznej w dawnej rezydencji. Był to czas czynów społecznych, osiągania dwustu czy trzystu procent normy, a także tzw. Wart Pokoju. W ciągu 1950 roku lokalna gazeta rozpisywała się o postępach załóg budujących gmachy Uczelni: Można być pewnym, że termin przekazania do użytku przyszłej Akademii Medycznej będzie nie tylko dotrzymany ale i znacznie przyśpieszony.
 
Kolejna faza remontów i prac budowlano-konserwatorskich w Pałacu Branickich przypada na lata 80. i 90. XX wieku. Przeprowadzono wówczas szereg prac budowlano-remontowych na zewnątrz i wewnątrz rezydencji oraz zabiegi konserwatorskie. Odnowiono rzeźbę Atlasa, przystąpiono do naprawy tympanonu elewacji I piętra. Opracowano projekt rewaloryzacji wnętrza dawnych Gabinetów Złotych (rektorat i gabinet Rektora). W 1983 roku rozpoczęto prace wstępne w kaplicy pałacowej. Odtworzono ołtarz, latarnię i kopułę kaplicy, ozdabiając je wzorowanymi na XVII-wiecznych wzorach sztukateriami. Projekt wystroju wnętrza kaplicy został sporządzony na podstawie zachowanego materiału fotograficznego oraz szczątkach zachowanego wystroju. Konserwator zlecił białostockiemu plastykowi – Grzegorzowi Klimowiczowi wykonanie obrazów ołtarzowych: Niepokalanego Poczęcia oraz Chrystusa w koronie cierniowej.
 
 Kaplica
 
            Równolegle do prac w kaplicy podjęto prace budowlano-konserwatorskie w Auli. Zdecydowano, że pozostawiony zostanie XIX wieczny układ wnętrza. Całkowicie hipotetyczny wystrój opracował architekt I. Jańczuk z PPP PKZ Oddział Białystok. W 1986 roku rozpoczęto prace sztukatorskie w stylu rokoko. Zaaranżowano pseudohistoryczny wystrój malarski. Obrazy zdobiące Aulę wykonali białostoccy artyści plastycy: Dorota i Jerzy Łabanowscy. Prace trwały do 1990 roku. W październiku 1990 roku Aula Wielka w stylizowanej aranżacji została uroczyście otwarta.
 
Aula Wielka
 
Wraz z pracami wykończeniowymi w Auli i kaplicy pałacowej w 1990 roku rozpoczęto konserwację i uzupełnienie polichromii głównej klatki schodowej i hallu na piętrze przed Aulą. Prace trwały do września 1990 roku.
 

W końcu lat 90-tych w ramach prac Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu w Warszawie, został opracowany projekt rekonstrukcji parterów ogrodowych autorstwa Doroty Sikory.

Od 2004 do 2007 roku trwały prace przy elewacjach pałacowych, które odzyskały właściwą kolorystykę. Pracom tym towarzyszyło zainstalowanie iluminacji pałacu, zmiana nawierzchni od strony ogrodowej oraz remonty reprezentacyjnych pomieszczeń palacowych.

Gruntownej renowacji pałacu towarzyszą duże zmiany w przypałacowych ogrodach. Wiosną 2007 roku na dziedzińcu wstępnym i w ogrodach pałacowych przeprowadzono liczne prace wykopaliskowe. Odkryto m.in. ślady chat sprzed 2500 lat, fundamenty Pawilonu nad Kanałem, fragmenty dawnego przejścia wzdłuż muru oporowego. W maju 2007 roku w ogrodach pałacowych odbyła się prezentacja projektu rewaloryzacji ogrodu Branickich. Pod koniec lipca bieżącego roku w rejonie wszystkich wejść do ogrodu stanęły tablice informujące o dawnej świetności, burzliwych dziejach i planach renowacji ogrodu Branickich.

 

oprac. Magdalena Grassmann